Bevolkingsonderzoek of screening is medisch onderzoek bij mensen zonder gezondheidsklachten. Het onderzoek is gericht op het vinden van een ziekte, erfelijke aanleg voor ziekte, of risicofactoren die de kans op ziekte vergroten. De bekendste bevolkingsonderzoeken zijn die naar borstkanker (bij vrouwen tussen 50 en 75 jaar), baarmoederhalskanker (bij vrouwen tussen 30 en 60 jaar) en de hielprikscreening.

Definitie

De definitie van bevolkingsonderzoek, zoals gehanteerd in de Wet op het bevolkingsonderzoek (Wbo) is:
‘geneeskundig onderzoek van personen dat wordt verricht ter uitvoering van een aan de gehele bevolking of aan een categorie daarvan gedaan aanbod dat gericht is op het ten behoeve van de te onderzoeken personen opsporen van ziekten van een bepaalde aard of van bepaalde risico-indicatoren’.

Deze definitie bevat een aantal elementen:

  • Er moet sprake zijn van een geneeskundig onderzoek binnen het bevolkingsonderzoek;
  • Het onderzoek moet worden verricht onder de gehele bevolking of een categorie daarvan, waarmee wordt gedoeld op screening. Het onderzoek moet aan de bevolking of -groep worden aangeboden, bijvoorbeeld door individuele oproepen, advertenties of andere algemene mededelingen, zoals in de wachtkamer van de praktijk.
  • Het onderzoek dient mede ten behoeve van de te onderzoeken personen plaats te vinden, zodat het gaat om een individueel resultaat van het onderzoek dat voor iedere deelnemer kan worden ingezet om er gezondheidsvoordeel uit te halen. ‘Mede’ betekent dat het mogelijk ook ‘proefbevolkingsonderzoek’ is, en een medisch-wetenschappelijk karakter kan dragen.
  • Het begrip ziekten moet ruim worden opgevat, zoals aandoeningen, pijn, verwondingen, gebreken, tekorten of anderszins een toestand van lichamelijk of psychisch niet-welbevinden.
  • Met risico-indicatoren wordt gedoeld op ‘een gegeven van een individu, dat informatie bevat betreffende de hoogte van het, naar tijdsbestek en klinische manifestatie omschreven, risico van dat individu. Zij vergroten de kans op het krijgen van bepaalde ziekten.’

Vergunningplicht

Er zijn drie categorieën vergunningplichtig bevolkingsonderzoek:

1. bevolkingsonderzoek waarbij gebruik wordt gemaakt van ioniserende straling;
2. bevolkingsonderzoek naar kanker
3. bevolkingsonderzoek naar ernstige ziekten of afwijkingen waarvoor geen behandeling of preventie mogelijk is.

Voor vergunningplichtig bevolkingsonderzoek moet u bij de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een vergunning aanvragen. Met vragen daarover kunt u terecht bij het ministerie van VWS. Meer informatie over bevolkingsonderzoek vindt u op de website van de Gezondheidsraad en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).

Wbo of WMO: of/of

Onderzoek kan zowel bevolkingsonderzoek (in de zin van de Wbo) als medisch-wetenschappelijk onderzoek (in de zin van de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen, WMO) zijn: de definities van beide wetten overlappen. Er is echter maar één van beide wetten van toepassing: bij vergunningplichtig onderzoek is dat de Wbo, anders de WMO. Voor bevolkingsonderzoek dat niet vergunningplichtig is, geldt de Wet op het Bevolkingsonderzoek (Wbo) niet. Als tegelijk sprake is van wetenschappelijk onderzoek in de zin van de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO), moet het onderzoek op basis van de WMO worden beoordeeld. 
Onderzoek dat als bevolkingsonderzoek moet worden aangemerkt op grond van de Wbo en vergunningplichtig is, hoeft niet op basis van de WMO te worden getoetst, ongeacht of het aan de twee criteria van de WMO voldoet.

Bescherming proefpersonen

Proefpersonen zijn bij vergunningplichtig bevolkingsonderzoek ook beschermd. De Wbo kent een eigen beschermingsregime. Voor vergunningplichtig onderzoek wordt advies gevraag aan de Gezondheidsraad voordat de minister het onderzoek toetst en een vergunning afgeeft. De Wbo en het Besluit bevolkingsonderzoek bevatten normen voor de uitvoering van het onderzoek.